Liczymy drzewa z kosmosu, monitorujemy wilgotność gleby za pomocą satelitów, a aktywność zwierząt rejestrujemy dzięki fotopułapkom. Nowe technologie dają przyrodnikom coraz więcej możliwości. Czy jednak sprawiają, że przyrodę łatwiej i skuteczniej chronić? O tym rozmawiamy z Zygmuntem Jałą, kierownikiem zespołu GIS w Karkonoskim Parku Narodowym.

Katarzyna Kamyczek: Nowe technologie wspierają Was w codziennej pracy?

Zygmunt Jała: Wykorzystujemy je na każdym kroku. Głównie opieramy się na systemie informacji geograficznej, tzw. GIS-ie. Pozwala połączyć dane środowiskowe z ich lokalizacją, a dzięki temu analizować zagrożenia i podejmować decyzje dotyczące ochrony środowiska. Ten system budujemy już od ponad 20 lat. W tej chwili mamy nawet dwa systemy informacji geograficznej – jeden do zarządzania gospodarką leśną, a drugi do obsługi  prac monitoringowych i analiz przestrzennych.

Czyli?

Pracownicy parku nie chodzą już do lasu z papierową mapą, tylko mają wszystko w tzw. geobazie, do której mają zdalny dostęp. W każdej chwili można wyciągnąć smartfona z kieszeni i sprawdzić m.in. lokalizację prac leśnych, grodzenia czy informacje o wywozie i odbiorze drewna.

System pozwala też prowadzić różnego rodzaju monitoring przyrody – zarówno ożywionej, jak i nieożywionej. Obejmuje on m.in. rośliny, zwierzęta, ptaki, a także torfowiska czy zjawiska geomorfologiczne.

Co z tą wiedzą?

Pozwala nam planować pracę na kolejny rok. Przykładowo, im więcej wiemy o roślinach chronionych i o tym, na jakich łąkach występują, tym lepiej możemy dopasować zabiegi ochronne. Niektóre gatunki roślin wymagają na przykład koszenia. 

Kosicie?

Kiedyś te łąki były w naturalny sposób intensywnie zgryzane przez zwierzynę, a w tym momencie musimy je wykaszać, aby utrzymać ich skład gatunkowy. Rolnictwo w Kotlinie Jeleniogórskiej, zanika. Płacimy rolnikom za to, żeby przywozili do nas krowy i wypasali je na wybranych łąkach. Wypas również prowadzimy, ale tam, gdzie nie możemy go zastosować, po prostu kosimy. To jest normalny, standardowy zabieg ochrony czynnej ekosystemu łąkowego.

Co się zmieniło w kontekście zmian klimatycznych?

Widzimy zmiany w niektórych zbiorowiskach roślinnych, między innymi na torfowiskach. Właśnie dlatego będziemy ponownie przeprowadzać ich szczegółową inwentaryzację. Chcemy je dokładnie zmapować i zaznaczyć na mapie granice ich występowania, bo te obszary po prostu się zmieniają.

Rozrasta się kosodrzewina, a torfowiska zaczynają nieco zmniejszać swoją powierzchnię i wysychać. Mieliśmy też problemy ze zbiorowiskami z paprocią.

Coraz więcej drzew pojawia się powyżej górnej granicy lasu, czyli w strefie kosodrzewiny. Rośnie tam coraz więcej świerków, więc wyraźnie widać, że granica lasu przesuwa się coraz wyżej. 

Tego typu zmiany w roślinności są już zauważalne właśnie dzięki monitoringom. Nie da się zatrzymać tych zmian, ale dzięki nowym technologiom możemy je obserwować i na bieżąco na nie reagować. Musimy pozyskać jak najwięcej informacji o naszych ekosystemach, o tym, jak ta przyroda funkcjonuje, właśnie po to, żeby dostosowywać nasze działania do zachodzących procesów przyrodniczych.

Korzystacie z ekoskanerów na szlakach turystycznych. 

Specjalistyczne urządzenia pomagają nam liczyć turystów lecz nie są to metody fotograficzne – nie podglądamy ludzi. Odpowiedzenie czujniki zliczają jedynie impulsy wywołane przez przechodzącego człowieka i w ten sposób zdobywamy ilościową informację o intensywności ruchu turystycznego. Jest to ważne szczególnie w miejscach wrażliwych, które okresowo musimy wyłączyć z ruchu turystycznego. Zamykamy szlaki głównie ze względów przyrodniczych, na przykład w okresie lęgowym, kiedy wiemy, że szlak przebiega np. przez terytorium Cietrzewia czy Sokoła Wędrownego. 

W Karkonoszach jest turystyka masowa. 

Odwiedza nas ok. 2,5 miliona ludzi rocznie.  Nie przyjeżdżają do nas tylko wytrawni turyści, ale często są to osoby nieprzygotowane do wędrówki po górach i i nieświadome miejsca, w którym się znajdują.  Zresztą ten sam problem występuje także w innych górach, np.  w Tatrach, gdzie ludzie w wyższe partie gór wchodzą bez odpowiedniego ubioru.

Cały dzień przed komputerem i analizowanie?

Nie jest tak źle. Współpracujemy z uniwersytetami i placówkami naukowymi. Zebrane przez nas dane są analizowane również przez naukowców. Natomiast dane z fotopułapek, montowanych na potrzeby monitoringu zwierząt, analizujemy dzięki sztucznej inteligencji.

Mamy ich kilkadziesiąt. Są rozstawione w losowych miejscach w terenie i działają na ruch, więc robią bardzo dużo zdjęć – również pustych. Wystarczy wiatr, żeby się uruchomiły. W efekcie mamy już tysiące, a nawet setki tysięcy zdjęć, których żaden człowiek nie byłby w stanie przejrzeć.

Dlatego wykorzystujemy tutaj AI. Korzystamy z zasobów Politechniki Wrocławskiej – dzierżawimy przestrzeń komputerową, która jest w stanie obsłużyć tego typu obliczenia. We współpracy z Instytutem Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży wdrożyliśmy system „Trapper”. Algorytmy oparte na sztucznej inteligencji potrafią rozpoznać i odrzucić puste zdjęcia, zdjęcia ludzi i pojazdów, a następnie wyselekcjonować te, na których rzeczywiście coś się pojawiło. Potrafią też rozpoznać już konkretne gatunki zwierząt. Najwyższą rozpoznawalność mają gatunki najliczniejsze – u nas jest to jeleń i sarna – grubo powyżej 90 %. Dla rzadziej występujących gatunków, jak na przykład borsuk, gdzie tych nagrań i zdjęć jest dużo, dużo, dużo mniej, no to wiadomo, że ta skuteczność też jest troszeczkę mniejsza. Cieszymy się, że z dużą skutecznością sztuczna inteligencja rozpoznaje wilka, którego mamy jedną grupę rodzinną w Karkonoszach. 

Co zaskoczyło w tych analizach?

Skuteczność AI. W przypadku jelenia, gdzie algorytm jest już bardzo dobrze wytrenowany, wystarczy, że na zdjęciu widać tylko fragment zwierzęcia – kawałek tułowia czy głowy – a sztuczna inteligencja potrafi rozpoznać, że to jeleń albo sarna.

Co jeszcze w nowych technologiach spowodowało efekt „wow”?

Systemy GIS rozwijają się bardzo intensywnie od 20 lat, więc co chwilę pojawia się coś nowego. Dużym „wow” były nasze pierwsze ortofotomapy, czyli zdjęcia lotnicze, które wykonywaliśmy dla Karkonoszy. Pierwsze takie zdjęcie powstało już w 2000 roku. Wtedy rozdzielczość była jeszcze dość słaba, ale z czasem bardzo się poprawiła. W tej chwili mamy rozdzielczość na poziomie 5 centymetrów. W terenie to naprawdę bardzo dobra rozdzielczość – można na takich zdjęciach rozpoznawać pojedyncze drzewa, a nawet kamienie. To była wyjątkowa rzecz, choć dziś, w dobie Google maps, nie robi już takiego wrażenia.

Kolejnym przełomem był tak zwany skaning laserowy. Z samolotu można zeskanować teren i stworzyć jego bardzo dokładny model 3D. To również było ogromnym krokiem naprzód.

Jeżeli chodzi o technologie informatyczne to efekt „wow” zrobił rozwój technologii sieciowych. Jeszcze parę lat temu trzeba było każdorazowo zgrać dane z urządzenia mobilnego a dostęp do systemu GIS zarezerwowany był dla specjalistów. Dziś dane trafiają bezpośrednio na serwer, do naszej „parkowej chmury”, a pracownicy mogą je analizować korzystając z bardzo intuicyjnego oprogramowania GIS, za pomocą przeglądarki internetowej.

Możemy już z kosmosu obserwować przyrodę i zbierać ogromne ilości danych. Dlaczego więc wciąż tak trudno jest ją chronić?

Karkonosze są bardzo trudnym terenem do ochrony. Mamy tutaj przede wszystkim masową turystykę, związaną nie tylko z samymi Karkonoszami, ale z całą Kotliną Jeleniogórską, którą odwiedza około 4 milionów ludzi. Cały czas mamy więc do czynienia ze zderzeniem ochrony przyrody z presją gospodarczą i turystyczną.

Rolnictwo w Kotlinie Jeleniogórskiej generalnie upadło. Grunty, które kiedyś były wykorzystywane rolniczo, w tej chwili często są przeznaczane pod zabudowę. Wspominałem już wcześniej, że teraz płaci się rolnikom za to, żeby przywozili krowy do Jeleniej Góry, pod Chojnik, i wypasali je na naszych łąkach.

Kiedyś byłoby odwrotnie. Rolnikom zależało, żeby było jak najwięcej  łąk do wypasu bydła. 

Rolnictwo generalnie jest w odwrocie na terenach górskich, ale szczególnie w takich miejscach jak Kotlina Jeleniogórska. Ceny gruntów są tutaj bardzo wysokie. Po co więc uprawiać ziemię, skoro można ją przekształcić na działki budowlane i w ten sposób „wygrać w totka”?

Często zapomina się przy tym, że to właśnie przyroda jest największym skarbem tego regionu. Dlatego naszym głównym wyzwaniem jest dziś walka o zrównoważony rozwój.

Oczywiście nie możemy i nie chcemy wyganiać turystów. Naszym obowiązkiem ustawowym jest udostępnianie parku do celów turystycznych. Musimy jednak robić to z głową i zachować odpowiednią równowagę. I o tę równowagę w tej chwili walczymy.

Gdzie technologia zawodzi?

Nie wiem, czy można powiedzieć, że technologia zawodzi. Technologia daje narzędzia, które służą do osiągnięcia konkretnych celów, i które trzeba odpowiednio obsłużyć. Zawodzi zazwyczaj człowiek, który np. źle umieści czujnik albo nie wymieni na czas baterii. Może także nie poradzić sobie z analizą zbyt dużej ilości danych albo dokonać ich błędnej interpretacji. Do danych pozyskiwanych automatycznie należy podchodzić z dużą ostrożnością. Trzeba rozumieć jak dane narzędzie działa lub jak, krok po kroku, przebiega automatyczna analiza, aby poprawnie interpretować jej wyniki.

Park nie staje się uzależniony od technologii?

Nie widzę takiego niebezpieczeństwa. Technologia jest narzędziem wspomagającym zbieranie danych w ilości, której w sposób analogowy nigdy nie bylibyśmy w stanie zebrać i przeanalizować. Na końcu zawsze jest człowiek, który podejmuje decyzję na podstawie swojej wiedzy i doświadczenia. Z definicji Systemy Informacji Geograficznej (GIS) są to jedynie systemy wspomagania decyzji.

Czy monitoring elektroniczny zastępuje zwykłą obserwację terenową?

Nie zastępuje, lecz wspomaga. Pracownicy parku wykonują bardzo cenne i ważne obserwacje: mogą np. odnotować występowanie jakiegoś gatunku, opisać jego zachowanie i zrobić piękne zdjęcia dokumentacyjne. Technologia natomiast pozwala na prowadzenie obserwacji np. przez dwa miesiące na jednym punkcie po to, aby zebrać dane do analiz statystycznych. Człowiek nie byłby w stanie tego zrobić, jednak żywy kontakt z przyrodą dający zrozumienie procesów przyrodniczych zawsze będzie najważniejszy. 

 

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

14 − 13 =