Lubię rzeczy, w tym książki, które nie są do końca oczywiste. Nawet jeśli oznacza to wpadnięcie w drobną pułapkę. A tak było tym razem. Zostałem złowiony przez okładkę z sikorami modrymi w czarno-białym ujęciu. I dopiero później zorientowałem się, że to chyba niezły trik wydawcy. W książce o tym, jak działa literatura, nie ma przecież ani jednej ornitologicznej myśli.
Te okładkowe sikory to raczej element koncepcji graficznej całej serii Ossolineum – sprawdziłem to już po fakcie, porównując z innymi tytułami. Ale umówmy się: haczyk i tak połknąłem. Można powiedzieć: trochę wbrew starej przestrodze babci, żeby nie oceniać książki po okładce. Ale gdyby wszyscy jej słuchali, połowa rynku wydawniczego (a pewnie i wielu innych) po prostu przestałaby istnieć. Zresztą czasem warto się pomylić, bo pomyłki bywają poznawczo produktywne.
To jest dobry punkt wyjścia: literatura działa nie tylko przez to, co zapisane na kartkach, ale przez cały przepływ znaczeń i wrażeń – od pierwszego kontaktu (okładka, tytuł, oczekiwania) po echo, które zostaje długo po zamknięciu książki. Obraz, przekład, kontekst, nasze własne złudzenia – wszystko to jest częścią literatury. „Jak działa literatura” jest książką o czytaniu, w której literatura przestaje być zamkniętym „dziełem”, a zaczyna przypominać ekosystem. Krąży. Przemieszcza się. Mutuje. Brzmi znajomo? Oczywiście. Bo dokładnie tak działają ptaki. A przynajmniej niektóre z nich. Historia sikor otwierających kapsle od butelek z mlekiem w Wielkiej Brytanii jest dziś klasyczna. Jedna populacja nauczyła się wykorzystywać słabość systemu dystrybucji mleka, a potem zachowanie rozlało się po kraju szybciej niż niejedna idea polityczna. Nie przez geny. Przez naśladownictwo. Krótko mówiąc: przez kulturę.
I tu pojawia się refleksja, która czasem bywa dla nas, ludzi, nieco niewygodna. Sikory nie pisały esejów o naturze kultury, nie organizowały konferencji i nie debatowały nad definicją realizmu. Po prostu działały, a efekty się rozprzestrzeniały. Dziś nie ma już ani szklanych butelek, ani aluminiowych kapsli, ani świata czarno-białych fotografii, które to dokumentowały. Ale sama historia przetrwała. Trochę jak literacki cytat albo dobrze przetłumaczony fragment powieści. Na mnie literatura działa właśnie w ten sposób, czyli przez kulturowy transfer, który jest jednocześnie materialny i ulotny. Ktoś coś zapisuje. Ktoś inny to odczytuje, przetwarza, tłumaczy, przepisuje dalej.
Sensy się przemieszczają, zmieniają, adaptują. Jak sikory, które przestawiają się na nowe źródła pokarmu, kiedy stare znikają. I może dlatego ta początkowa „pomyłka” z okładką nie jest wcale pomyłką. To raczej dowód, że czytanie zaczyna się wcześniej niż pierwsze zdanie i kończy długo po ostatnim, bywa, że nawet poza książką. A zachwyt nad kulturowym znaczeniem ptaków tylko rośnie. Bo ptaki, w przeciwieństwie do wielu tekstów, nie udają, że są czymś innym, niż są. Są jednocześnie konkretne (masa ciała, metabolizm, strategia żerowania) i nieustannie produkują znaczenia (wolność, transcendencja, omen).
Literatura pewnie by chciała być tak skuteczna: jednocześnie materialna i znacząca, uchwytna i niejednoznaczna. Może właśnie dlatego działa najlepiej wtedy, gdy zaczyna krążyć, między językami, między czytelnikami, między skojarzeniami. Trochę jak te sikory, które nie czytały żadnych książek, a jednak opanowały jedną z ważniejszych lekcji kultury – przekaz informacji w kontekście.
James Wood, Jak działa literatura. Przekład: Emilia Zoła, Katarzyna Góral, Magda Heydel, Marta Kurek, Natalia Roguz, Tetiana Sidletska, Wiktoria Wrzesień, Wydawnictwo: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2026.
