Ekologia – pomijam chwilowo naukową definicję nauki – przez wiele lat była kojarzona przede wszystkim z ochroną środowiska, przeciwdziałaniem zanieczyszczeni om oraz zachowaniem cennych gatunków i siedlisk, ochroną zasobów wodnych. Jednak takie ujęcie, nazywane sektorowym, jest współcześnie zbyt wąskie. Problemy środowiskowe coraz wyraźniej wpływają bowiem na gospodarkę, jakość życia ludzi, funkcjonowanie lokalnych wspólnot oraz kulturę rozumianą jako zbiór wartości, postaw i sposobów odnoszenia się do świata. Potrzeba nam więc podejścia horyzontalnego.
Środowisko przyrodnicze jest podstawą działalności gospodarczej. Dostarcza surowców, wody, żywności, energii i przestrzeni. Od jakości środowiska zależą rolnictwo, przemysł, transport, turystyka i rozwój miast i gmin. Degradacja środowiska prowadzi natomiast do rosnących kosztów: strat w produkcji rolnej, problemów zdrowotnych, konieczności usuwania skutków susz, powodzi i ekstremalnych zjawisk pogodowych, podwyżki cen energii i wody.
Ekologia staje się więc – również – istotnym wyzwaniem gospodarczym | Nie chodzi jedynie o ograniczanie negatywnego wpływu gospodarki na przyrodę, ale o zmianę sposobu myślenia o rozwoju. Nowoczesna przedsiębiorczość powinna oszczędnie korzystać z zasobów, ograniczać straty, wykorzystywać materiały ponownie, chronić wodę i glebę oraz zwiększać swoją odporność na zmiany klimatu. Rozwiązania ekologiczne mogą przy tym stawać się źródłem innowacji, nowych usług, technologii i miejsc pracy.
Szczególną rolę odgrywa rolnictwo | które pozostaje jedną z dziedzin najbardziej zależnych od warunków przyrodniczych. Nowoczesność w rolnictwie nie może oznaczać wyłącznie wzrostu produkcji. Powinna obejmować również ochronę żyzności gleb, racjonalne gospodarowanie wodą, ograniczanie strat, zachowanie różnorodności biologicznej oraz dostosowywanie gospodarstw do zmieniających się warunków klimatycznych.
Problemy ekologiczne mają także wymiar społeczny | Stan środowiska wpływa bezpośrednio na zdrowie, bezpieczeństwo i jakość życia mieszkańców – i to nie tylko tych z obszarów wiejskich. Czyste powietrze, dostęp do wody, zdrowa żywność, tereny zielone i ochrona przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych są podstawowymi warunkami dobrostanu człowieka.
Skutki kryzysu środowiskowego nie dotykają jednak wszystkich w taki sam sposób | Najbardziej narażone są często osoby starsze, dzieci, mieszkańcy terenów zdegradowanych oraz osoby o niższych dochodach, które mają mniejsze możliwości zabezpieczenia się przed upałami, zanieczyszczeniem czy wzrostem kosztów energii i żywności. Dlatego działania ekologiczne powinny uwzględniać zasadę sprawiedliwości społecznej i nie mogą przerzucać kosztów zmian wyłącznie na najsłabsze grupy.
Ekologia wymaga również współpracy | Problemy związane z wodą, klimatem, jakością powietrza czy użytkowaniem przestrzeni przekraczają granice pojedynczych gospodarstw, instytucji i miejscowości. Ich rozwiązywanie wymaga współdziałania nauki, administracji publicznej, przedsiębiorców, rolników, organizacji społecznych i mieszkańców.
Jednym z najgłębszych wymiarów wyzwań ekologicznych jest kultura | rozumiana jako zestaw kodów i wzorców kulturowych. To kultura kształtuje nasze widzenie świata, naszą wrażliwość, również na sprawy środowiska, nasz katalog wartości – tego, czy środowisko jest dla nas cenną wartością, czy negatywnym obciążeniem.
Kryzys środowiskowy wynika między innymi z utrwalonego przekonania, że przyroda jest wyłącznie źródłem surowców i przestrzenią podporządkowaną potrzebom człowieka. Zmiana tej sytuacji wymaga nie tylko nowych technologii i przepisów, ale również zmiany wartości, postaw i codziennych zachowań.
Ważną rolę odgrywa tutaj edukacja | Powinna ona nie tylko informować o zagrożeniach, lecz także pokazywać zależności pomiędzy przyrodą, gospodarką i życiem społecznym. Jej celem powinno być rozwijanie odpowiedzialności za dobro wspólne oraz przekonania, że jakość środowiska zależy zarówno od decyzji instytucji, jak i od działań podejmowanych przez mieszkańców.
Kultura ekologiczna oznacza również szacunek do dziedzictwa lokalnego | Krajobraz, tradycje rolnicze, sposób gospodarowania ziemią i wodą, pamięć historyczna oraz wiedza przekazywana przez kolejne pokolenia tworzą wspólne dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe. Ochrona środowiska może być zatem rozumiana nie tylko jako troska o naturę, ale także jako troska o tożsamość miejsca i ciągłość lokalnej wspólnoty.
****
Szerokie rozumienie spraw ekologii, a nawet szerzej: zrównoważonego rozwoju, znajduje odzwierciedlenie w celach statutowych Fundacji Zakłady Kórnickie. FZK nie jest oczywiście organizacją ekologiczną, ale wiele jej celów można wiązać ze współczesnymi wyzwaniami środowiskowymi.
Świadczy to o niezwykle światłym podejściu założyciela, który ma niesłychanie ogromne zasługi w tworzeniu zrównoważonego rolnictwa, ochrony bioróżnorodności i ekologii – choć przeszło sto lat temu te pojęcia nie były znane! Mało tego i Zamoyski, i inni organicznicy cały czas są inspiratorami dla współczesnych postaw proekologicznych.
Jednym z podstawowych celów Fundacji jest wspieranie i rozwijanie nowoczesnego rolnictwa poprzez upowszechnianie kultury rolniczej i oświaty, prowadzenie wzorcowych gospodarstw oraz rozwijanie wytwórczości rolnej. Współcześnie działania te mogą obejmować promowanie rolnictwa oszczędzającego wodę, chroniącego gleby, ograniczającego negatywny wpływ na środowisko i przygotowanego na skutki zmian klimatu.
Szczególne znaczenie ma również statutowe wspieranie edukacji rolnej i działalności naukowo-badawczej, a także upowszechnianie racjonalnego gospodarowania zasobami rolnymi. Tworzy to podstawę do prowadzenia szkoleń, seminariów, konferencji i projektów dotyczących między innymi ochrony gleb, retencji wody, różnorodności biologicznej, nowych technologii oraz zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich.
Ważnym celem Fundacji jest propagowanie idei pracy organicznej. Jej współczesnym rozwinięciem może być systematyczne wzmacnianie lokalnej wspólnoty, rozwijanie edukacji, przedsiębiorczości i współpracy oraz odpowiedzialne korzystanie z lokalnych zasobów. Ekologia dobrze wpisuje się w tę tradycję, ponieważ opiera się na długofalowym myśleniu, trosce o wspólne dobro oraz odpowiedzialności za przyszłe pokolenia.
Istotne są także działania FZK związane z kulturą, historią, tradycją i krajoznawstwem. Dają one możliwość łączenia edukacji ekologicznej z poznawaniem dziedzictwa regionu. Krajobraz Kórnika i jego okolic jest bowiem rezultatem zarówno procesów przyrodniczych, jak i wielowiekowej działalności człowieka. Jego ochrona wymaga jednoczesnej troski o przyrodę, przestrzeń, zabytki i lokalną pamięć. To ekologia integralna – a więc relacyjność natury, duchowości i kultury – w czystej postaci!
Szczególny potencjał ma również wspieranie Biblioteki Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk i Instytutu Dendrologii PAN. Symbolicznie i praktycznie łączy ono dwa ważne obszary działalności Fundacji: ochronę dziedzictwa kulturowego oraz rozwijanie wiedzy przyrodniczej.
Wszystko to jest znakomitym współczesnym rozwinięciem idei i wizji tworzonych i pielęgnowanych na przełomie XIX i XX w. – i aktualnych do dziś, realiów XXI w. Wspieranie rolnictwa, nauki, edukacji, pracy organicznej i lokalnej wspólnoty odpowiada dziś na wyzwania związane z ochroną zasobów, zmianami klimatu i jakością życia mieszkańców.
Ekologia dzięki temu jest się przestrzenią łączącą różne obszary działalności Fundacji. Nie jest jedynie ochroną przyrody, lecz podejściem do rozwoju, które godzi potrzeby gospodarcze, społeczne i kulturowe z odpowiedzialnością za środowisko oraz przyszłe pokolenia.
****
Realnym głosem zrównoważonego rozwoju jest Program Drzewo Franciszka, wielomodułowy program ekologii integralnej, gdzie ważne są te konteksty, o których pisałem wcześniej: kultury, duchowości i natury.
To, z jednej strony, ochrona przyrodniczego i kulturowego dziedzictwa rodów Działyńskich i Zamoyskich, ale z drugiej – duchowego wymiaru aktywności tych rodzin, związanych zresztą z ideami franciszkańskimi.
Jesteśmy największym programem ekologii integralnej w Polsce i jednym z największych w Europie. Jako pierwsi zaproponowaliśmy ogólnopolską debatę na temat relacji natura – kultura. Portal Drzewo Franciszka od kilku lat prowadzi systematyczną debatę i zaprasza do publikacji tekstów o sprawach środowiska, klimatu, kultury i edukacji. Festiwal Ekologii Integralnej – Tydzień Świętego Franciszka to jedyny tego rodzaju festiwal kulturalny, gdzie właśnie językiem kultury mówimy o najbliższym otoczeniu.
Współczesnej ekologii potrzeba nowych emocji i nowego języka, potrzeba nowych wartości mówionych współczesnym przekazem nie rezygnując z odwołań historycznych – przypominając ciągłość idei, również w ochronie środowiska. Po to jest Drzewo Franciszka, po to jest nasze przywiązanie do integralności tych zagadnień.
fot. Władysław Zamoyski w Zakopanem | portal o-nauce.pl
