W tym roku upływa 800 lat od śmierci świętego Franciszka, który przyszedł na świat w 1181 lub 1182 r. w Asyżu. Pochodził z zamożnej rodziny umbryjskich kupców. We wczesnej młodości miał opinię utracjusza nie stroniącego od zabaw i wystawnych uczt. Jednakże już około roku 1205 przeżył przemianę duchową. Postanowił oddać wszystko, co posiadał, wyrzec się rodziny i prowadzić ubogie życie. Osiadł w Kościele Świętego Damiana (San Damiano), który odbudował z ruin, i posługiwał trędowatym. Stał się bardzo wyczulony na biedę oraz cierpienie. Z czasem zaczęli dołączać do niego kolejni towarzysze, dając zaczątek wspólnoty, a następnie zakonu.
Około 1223 r. stan jego zdrowia zaczął się pogarszać, Franciszek cierpiał m.in. na malarię i jaglicę, a pod koniec życia także na obrzęki ciała (tzw. puchlinę wodną). Przed śmiercią 3 października 1226 r. zdążył jeszcze urządzić pierwszą w historii bożonarodzeniową szopkę w Greccio (1223) oraz napisać Pieśń słoneczną (1225), stanowiącą swego rodzaju modlitwę i pochwałę wszelkiego stworzenia.
Z dzisiejszej perspektywy życie Świętego Franciszka było stosunkowo krótkie, jednakże na tyle intensywne i pełne ważnych wydarzeń, że dało światu bogactwo motywów ikonograficznych. Sam święty przedstawiany jest jako mnich z tonsurą, bosy albo w sandałach, odziany w szatę pokutną lub częściej brązowy habit z kapturem, przepasany białym sznurem z trzema węzłami, które symbolizują trzy składane przez braci mniejszych śluby: posłuszeństwa, ubóstwa i czystości. Do atrybutów Świętego Franciszka należą: krucyfiks wyrażający jego uwielbienie dla Chrystusa, ludzka czaszka symbolizująca przemijanie, pokutę i umartwienie oraz stygmaty na dłoniach, stopach i boku.
Sama ikonografia tego świętego jest niezmiernie różnorodna, a jego wizerunki bardzo popularne, gdyż bogactwo jego osobowości i swoista poetyczność ziemskiej egzystencji są trwałym natchnieniem dla artystycznej twórczości. Biedaczyna najczęściej ukazywany jest z krucyfiksem jako najważniejszym atrybutem. Wyraża on dążenie świętego do utożsamienia się z Chrystusem. Na obrazkach Święty Franciszek najczęściej przyciska krzyż do piersi, przytula do twarzy bądź wpatruje się weń nabożnie i z uwielbieniem, przeżywając mękę Zbawiciela, często dodatkowo przyjmując pozycję z rękami skrzyżowanymi na piersiach. Innym motywem ukazującym Świętego Franciszka z krucyfiksem jest scena, w której święty klęcząc u stóp krzyża, obejmuje Chrystusa lub tylko jego stopy. Niezwykle popularne stało się przedstawienie Biedaczyny obejmującego i podtrzymującego wiszącego na krzyżu Chrystusa, który odwzajemniając ów gest miłości, czule kładzie rękę na ramieniu Franciszka.
Równie popularnym ujęciem Świętego Franciszka jest to w trakcie medytacji nad ludzką czaszką, umiejscowione najczęściej w pustelniczej grocie, gdzie święty wpatruje się w trzymany w dłoni atrybut. Mamy tu symbol pokuty i umartwienia, a przede wszystkim przemijania, jednakże dla Świętego Franciszka śmierć nie była niczym mrocznym ani przerażającym, a raczej przejściem do nowego, lepszego życia wiecznego.
W 1979 r. papież Jan Paweł II ogłosił świętego patronem ekologii. Franciszek traktował przyrodę jako niezwykły dar Boga dla ludzkości, odnosił się z wielkim szacunkiem do wszelakich jej przejawów, zatem jednymi z najczęstszych motywów przedstawień Biedaczyny z Asyżu są jego wizerunki ze zwierzętami, a zwłaszcza „kazanie do ptaków”. Święty kochał wszystkie stworzenia, a wśród zwierząt najcieplejszymi uczuciami darzył ptaki, a w szczególności skowronki.
W źródłach wymienia się także inne ptaki związane ze świętym: posłuszne mu jaskółki, budzącego go na jutrznię sokoła czy wypuszczone przez niego na wolność turkawki. Kazanie do ptaków to jedno z opowiadań zbioru Kwiatki św. Franciszka, oparte na zdarzeniu z życia świętego opisanym przez Tomasza z Celano (1200–1260/1270), franciszkanina i hagiografa Świętego Franciszka, który znał go osobiście i był jednym z pierwszych uczniów świętego. Oto św. Franciszek, napotkawszy na swojej drodze liczne stado ptaków, które na jego widok wcale nie uciekły, przemawia do nich z czułością. Wzywa je do chwalenia Boga i wyrażania wdzięczności za jego dary, w szczególności za to, że Bóg zwolnił je od wszelkich trosk, a przeznaczył do swobodnego fruwania pod lazurowym niebem i do wznoszenia treli na chwałę Stwórcy i ku uciesze ludzi. To przypowieść pouczająca, że każdy zaproszony jest do uwielbienia Pana. Według legendy, zgromadzone ptaki słuchały Franciszka uważnie, stając się coraz bardziej pobożne, by następnie odlecieć w cztery strony świata i głosić słowo Boże zasłyszane od świętego. Scenerią większości obrazków przedstawiających to zdarzenie jest droga wiodąca do miejscowości Bevagna, gdzie według legendy Franciszek napotkał ptaki. Sam Biedaczyna stoi na środku traktu bądź siedzi na przydrożnej skale, otoczony słuchającymi go uważnie fruwającymi przyjaciółmi. Oczywiście motyw ten powielany jest w różnorakich wersjach.
Innym popularnym wizerunkiem świętego w towarzystwie zwierząt jest motyw jego spotkania z wilkiem. Powstał on na kanwie legendy o groźnym wilku grasującym w lasach w pobliżu miasteczka Gubbio. Wilk pożerał zwierzęta gospodarskie, ale także i ludzi, budząc wielki postrach w całej okolicy. Z pomocą postanowił przyjść święty, który po przemowie do ptaków przekonał się, że ma wpływ na zwierzęta. Wyszedł więc naprzeciw wilkowi, a czyniąc nad nim znak krzyża spowodował, że bestia położyła się pokornie u jego stóp. Wtedy Franciszek wyperswadował zwierzęciu zadawanie krzywdy ludziom i zwierzętom, a wilk wyciągnął łapę do ludzi na znak pojednania. Mieszkańcy Gubbio nie tylko przebaczyli wilkowi, ale uznali go za swojego przyjaciela, a nawet brata. Na obrazkach widać, jak Święty Franciszek zwraca się do wilka ze spokojem i szacunkiem, a wilk zamienia się niemalże w łagodnego i oddanego psa.
Mniej znanym przedstawieniem Świętego Franciszka są jego zaślubiny z Panią Biedą. Scena ta ma swoje źródło w zdarzeniu opisanym przez Tomasza z Celano. Otóż pewnego razu na drodze z Rieti do Sieny Franciszkowi ukazały się trzy ubogie kobiety i pozdrowiły go słowami „Witaj nam pani Ubóstwo!”, co bardzo Franciszka ucieszyło. Napotkane kobiety symbolizują trzy podstawowe cnoty franciszkańskie: czystość, posłuszeństwo oraz ubóstwo. To spotkanie stało się atrakcyjnym i dość popularnym motywem w sztuce. Na większości wizerunków Franciszek występuje w towarzystwie ostatniej z cnót, czyli ubóstwa, której personifikacją jest Pani Bieda, kobieta wychudzona, ubrana często w łachmany i bosa, ale to jej Franciszek wkłada na palec drogocenny ślubny pierścień. Ze wszystkich trzech cnót to właśnie ubóstwo było dla Franciszka najważniejsze, z tego powodu nazywano go Biedaczyną z Asyżu. Realizował w ten sposób słowa Chrystusa: „Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie (Mt 5, 3)”.
Innym licznie występującym w sztuce przedstawieniem związanym ze Świętym Franciszkiem jest otrzymanie odpustu dla Porcjunkuli. Porcjunkula (z łac. cząsteczka, kawałeczek) to nazwa maleńkiej kaplicy nieopodal Asyżu, znajdującej się dziś we wnętrzu wybudowanej w XVI w. Bazyliki Matki Bożej Anielskiej. Z miejscem tym bardzo mocno związane było życie świętego. Właśnie tutaj Franciszek rozpoznał ostatecznie swoje powołanie i tutaj znalazł pierwszych naśladowców, a w 1212 r. wraz ze Świętą Klarą założył Zakon Panien Ubogich, zwanych potocznie klaryskami. W 1216 r. Franciszkowi objawił się Jezus, który obiecał mu odpust zupełny dla wszystkich, którzy 1 lub 2 sierpnia, po spowiedzi i przyjęciu Komunii Świętej odwiedzą kapliczkę. Przywilej ten został zatwierdzony przez papieża Honoriusza III. Na wizerunkach przedstawiających tę scenę Święty Franciszek klęczy w kaplicy przed ołtarzem u stóp siedzących na obłoku Chrystusa Zmartwychwstałego i Matki Boskiej, często w otoczeniu putt i sypiących się z obłoków kwiatów róż.
Biedaczyna z Asyżu był także prekursorem ekumenizmu. Do mniej znanych przedstawień świętego należy scena jego spotkania z sułtanem Malikiem-al-Kamilem w Egipcie. W 1219 r. Franciszek, narażając się na wielkie niebezpieczeństwo, postanowił głosić Ewangelię wśród muzułmanów, mając nadzieję na ich nawrócenie i zakończenie tym samym wypraw krzyżowych. Niestety został pojmany, gdy próbował przekroczyć linię walk. Poprosił wtedy o spotkanie z sułtanem. Otrzymał na to zgodę i został bardzo życzliwie przyjęty przez władcę. Biedaczyna opowiedział mu o wierze chrześcijańskiej w całkowicie inny sposób niż muzułmanie słyszeli to od krzyżowców. Sułtan słuchał z uwagą, jednak Franciszkowi nie udało się przeciągnąć go na stronę chrześcijaństwa. Otrzymał jednak gwarancję bezpieczeństwa poruszania się po Ziemi Świętej, a nawet zgodę na stałe osiedlenie się tam franciszkanów.
Z kolei bardzo popularnym motywem w ikonografii Świętego Franciszka jest przedstawienie jego stygmatyzacji, która nastąpiła najprawdopodobniej 14 września 1224 r., dwa lata przed jego śmiercią, podczas modlitwy na górze La Verna w Toskanii. Franciszek otrzymał stygmaty, na wzór Chrystusa i na znak duchowej z nim jedności. Według Tomasza z Celano Chrystus ukazał mu się jako serafin okryty sześcioma skrzydłami i przybity do krzyża, a z jego ciała wychodziły promienie, które przeszyły stopy, dłonie i prawy bok świętego. Scena ta znalazła wierne odzwierciedlenie w malarstwie, na nim wzorowano potem obrazki religijne.
W 1226 r., niedługo przed śmiercią Święty Franciszek przebywał w pałacu biskupa w Asyżu. Przeczuwał, że są to jego ostatnie dni i zapragnął wrócić do Porcjunkuli, aby właśnie tam umrzeć. Poprosił swoich współbraci, aby go zanieśli na noszach. W połowie drogi zwrócił się do braci, żeby się zatrzymali i obrócili go w stronę rodzinnego miasta, które chciał pobłogosławić. Przedstawienie, na którym Święty Franciszek błogosławi Asyż, jest kolejnym z licznych motywów ikonograficznych zaczerpniętych z jego życia. Na obrazkach religijnych najczęściej umieszczana jest reprodukcja obrazu przedstawiającego tę scenę pędzla François-Léona Bénouville’a z 1856 r. Widzimy tu Świętego Franciszka na noszach w pozycji półleżącej, podtrzymywanego przez klęczącego obok brata, kilku innych braci również klęczy lub stoi. Wszyscy patrzą na majaczące w oddali miasto, a Franciszek z trudem wyciąga prawą rękę w geście błogosławieństwa.
Po przybyciu do Porcjunkuli Franciszek, sposobiący się do spotkania ze śmiercią, poprosił, aby położono go nagiego na ziemi, gdyż chciał umrzeć całkowicie ubogi, nawet bez ubrania. Jednakże jeden z braci nie pozwolił na to i nakazał włożyć mu pożyczony habit. Na obrazkach przedstawiających śmierć Świętego Franciszka widzimy go zatem w habicie lub chociaż okrytego derką, mimo że on sam do końca pragnął być wierny idei ubóstwa, pozbywając się nawet tak podstawowego dobra, jakim jest skromne ubranie. Poza tym jak zwykle starał się upodobnić do Chrystusa, którego przed śmiercią odarto z szat. Scena śmierci przedstawia więc Biedaczynę w pożyczonej tunice lub okrytego tylko kawałkiem tkaniny, leżącego na gołej podłodze kaplicy, w otoczeniu zakonnych braci. Inny typ przedstawienia momentu śmierci Świętego Franciszka interpretować należy jako apoteozę tej postaci: Biedaczyna zabierany jest przez zastępy aniołów do nieba zobrazowanego jako kłęby obłoków lub też widzimy unoszącą się nad ciałem jego duszę w postaci jasno świecącej gwiazdy.
Świętemu Franciszkowi zawdzięczamy również spopularyzowanie przedstawień momentu narodzin Jezusa Chrystusa. Jest on bowiem uważany za pierwszego inicjatora tzw. żywej szopki. Inscenizacja ta odbyła się w Boże Narodzenie 1223 r. w Greccio, małej wiosce nieopodal Rieti, w połowie drogi między Rzymem a Asyżem. Franciszek, który najprawdopodobniej wracał wtedy z Rzymu do Asyżu po zatwierdzeniu przez papieża reguły franciszkańskiej, zatrzymał się tam i postanowił zainscenizować bożonarodzeniowe wydarzenia. W pobliskiej grocie święty po raz pierwszy zbudował szopkę. Zaangażował do tego okolicznych mieszkańców, chcąc w ten sposób przybliżyć prostym ludziom tajemnicę narodzenia Chrystusa. Grotę wypełniono sianem, ustawiono żłóbek, w którym złożono wyrzeźbioną w drzewie figurkę Jezusa, wprowadzono żywego woła i osła, a w postacie Świętej Rodziny wcielili się mieszkańcy Greccio. Nad żłóbkiem została odprawiona msza św., podczas której Franciszek odśpiewał Ewangelię. Wydarzenie to dało początek zwyczajowi budowania szopek, inscenizacji jasełek, a także na stałe wpisało się w kanon ikonograficzny sztuki.
Do przedstawień związanych ze Świętym Franciszkiem zaliczamy również ilustracje do „Pieśni słonecznej”. Jest to utwór wyrażający miłość do Boga poprzez pochwałę wszelkiego stworzenia. Ten poemat-modlitwę, a także melodię do niego Franciszek ułożył niedługo przed swoją śmiercią, kiedy choroby ciała mocno mu już dokuczały. Wzywa w nim do chwalenia Pana wymieniając stworzone przez Niego ciała niebieskie (słońce, księżyc, gwiazdy), żywioły (powietrze, woda, ogień, ziemia), a także śmierć, próbując oswoić przed nią ludzki lęk. Wszystkie opisane przez siebie ciała niebieskie i zjawiska nazywa swoimi braćmi i siostrami. „Pieśń słoneczna”, podobnie jak inne wydarzenia z życia Świętego Franciszka, dostarczyła artystom wiele materiału do twórczości. Na ilustracjach widać świętego jak stoi lub klęczy wyciągając ręce w geście uwielbienia, adorując Boga i stworzone przez Niego płomienie, wzburzone fale czy podmuchy wiatru.
Ikonografia Świętego Franciszka jest niezwykle zróżnicowana. Jego życie było na tyle intensywne i symboliczne, że dało nam dużo motywów, które były bardzo chętnie podejmowane przez artystów. Przez osiem wieków od śmierci świętego powstała niezliczona liczba obrazów, rzeźb, witraży, mozaik czy obrazków religijnych. Reprodukowano dzieła znanych mistrzów, jak np. Giotto, El Greco czy Bartolomé Esteban Murillo, którzy bardzo chętnie przedstawiali swoje wizje Biedaczyny. Jednocześnie poszczególne motywy z życia Franciszka były eksponowane w różnym stopniu, w zależności od okresu historycznego. Na przykład w XIII i XIV w. przedstawiano go właściwie wyłącznie z księgą w dłoni, zaś w XV-XVII w. popularna była adoracja krzyża i stygmatyzacja świętego. Natomiast w wiekach późniejszych zaczęły pojawiać się pozostałe motywy, jak np. objęcie Chrystusa na krzyżu przez Franciszka, ilustracje do Pieśni słonecznej, pozostałe wątki zaczerpnięte z jego życiorysu, czy niezmiernie do dziś popularne przedstawienia w towarzystwie różnorakich zwierząt i roślin. W przeciwieństwie do świętych patronów występujących regionalnie, Biedaczyna z Asyżu, obok Świętego Antoniego, jest najczęściej portretowanym świętym w całym chrześcijańskim świecie. Jego popularność można tłumaczyć wyznawaną przez niego postawą życiową, propagowaniem ponadczasowych wartości, jak pracowitość, pokora, wytrwałość czy szeroko pojęta empatia. Starał się też być jak najbliżej ludzi, zwłaszcza biednych, chorych, słabych i tym samym często wykluczonych. To wszystko składa się na wielką i nieustającą popularność tego świętego, trwającą bez mała 800 lat.
dr Joanna Kurbiel pracuje w Muzeum Etnograficznym – Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Była kuratorką wystawy pt. „Kazanie do ptaków” we Wrocławiu, poświęconej wizerunkom św. Franciszka
zdjęcie tytułowe; Ikona św. Franciszka w kościele w Sofii.
