Podejmując się nakreślenia kilku refleksji na temat bibliotek współczesnych, ich misji, zadań i wyzwań stojących przed nimi jak i sposobów realizacji oczekiwań organizatorów bibliotek, ale przede wszystkim ich czytelników, mam świadomość związanych z tym trudności. Jako bibliotekarz z kilkudziesięcioletnim doświadczeniem pracy w zawodzie znam przeobrażenia tych instytucji na przestrzeni ostatnich lat oraz tych dokonujących się obecnie, w związku z pojawianiem się różnorodnych prognoz w jakich kierunkach dalszy ich rozwój może następować.

Osobom stojącym obok bibliotek i niezainteresowanych problemami, przed rozwiązaniem których stają one każdego dnia, wydawać się może, że biblioteka to taka stała instytucja, której misja i zadania nie zmieniły się na przestrzeni wieków. Po części można nawet przyznać im rację, bo przecież od wieków głównym zadaniem każdej biblioteki było i pozostaje gromadzenie zasobów, ich porządkowanie, tworzenie narzędzi ułatwiających dostęp lli możliwości korzystania z nich oraz zaspokajanie potrzeb czytelników poprzez udostępnianie zbiorów i udzielanie pomocy w odnajdywaniu odpowiedzi, właściwej lektury w powiększającym się z każdym dniem gąszczu informacji.

Przy tym postrzeganie bibliotek jako instytucji nieskomplikowanej, w której wszystko dzieje się łatwo i szybko, paradoksalnie utrwalali i mam nadzieję nadal to utrwalają sami bibliotekarze, świadomi tego, że ich praca i wysiłek nie mają być zasadniczo widoczne dla osób z zewnątrz. Podkreślano bowiem, że dobra biblioteka to taka, w której użytkownik zostaje obsłużony szybko, bezproblemowo, zawsze za pierwszym razem i z najwyższą starannością o jakość świadczonej usługi. Żeby tak właśnie było i dziś, współczesne biblioteki różnych typów podejmują szereg działań, rozwiązują wiele problemów, z których część postaram się skrótowo naświetlić.

Wspomniałem powyżej o różnych typach bibliotek, bowiem od najmłodszych lat czytelnik spotyka się z nimi, korzysta z ich usług i każda z nich powinna towarzyszyć mu w różnych fazach jego rozwoju. Podkreślę od razu na wstępie, iż to przechodzenie od biblioteki jednego typu i rodzaju do kolejnego, powinno być stałym procesem, w czasie którego poznaje je i uczy się stawiania pytań i uzyskiwania odpowiedzi, przy wykorzystaniu adekwatnych do jego wieku dostępnych tam zasobów i narzędzi, i co bardzo istotne przy pomocy wyszkolonego personelu bibliotecznego. Przed laty można by wskazać, iż pierwszą z którą czytelnik ma styczność jest biblioteka szkolna. Zaraz do niej powrócę, ale należy powiedzieć, że obecnie wiele bibliotek publicznych „wyprzedza” je w pewien sposób w nawiązywaniu kontaktu z czytelnikiem, zapraszając do siebie np. mamy spodziewające się potomstwa oraz te z niemowlętami czy małymi, nie umiejącymi jeszcze czytać pociechami. Po co? Oferują nie tylko czytanie głośne (czasem w rytm specjalnie dobranej muzyki) mające wpływać już na dziecko w okresie prenatalnym, ale także proponują przyszłym mamom uczestnictwo w ćwiczeniach np. jogi, wykłady na temat odżywiania, pracy z dzieckiem nowonarodzonym, wyposażając je w odpowiednią do tego lekturę. Dla dzieci nie umiejących jeszcze czytać organizuje się różnorodne, adekwatne do ich wieku zabawy, w których narzędziem pracy (zabawy) pozostaje książka. Dziecko słucha, ogląda, wykonuje rysunki, rozwijając się i oswajając z miejscem zwanym biblioteką i przekazem podawanym w formie tradycyjnej czy też w postaci audiobooków. Niektóre biblioteki dają także możliwość pozostawienia w nich dziecka na krótki czas pod fachową opieką, pozwalając opiekunowi załatwić np. niezbędną sprawę w urzędzie.

Oczywiście dla wielu, pierwszą biblioteką z którą będzie miał styczność stanie się ta  działająca w szkole, do której uczęszcza. Zgodnie z przepisami prawa oświatowego, każda szkoła musi dysponować biblioteką. Wiemy z doświadczenia, że są one różne: lepiej lub gorzej zorganizowane, dysponujące nie zawsze dostatecznie dużym lokalem, finansami wystarczającymi na zakup nowości, w której nie rzadko pracują nauczyciele określonych przedmiotów (co ma obok minusów pewne plusy) wypracowujący w ten sposób pensum godzinowe. Spotykałem wiele typów bibliotek i ich pracowników, którzy w miarę posiadanych możliwości starają się nie tylko wypożyczać uczniom kolejną lekturę, ale prowadzą lekcje przysposobienia bibliotecznego, włączają bibliotekę w życie szkoły, organizując wystawy, konkursy, festyny itp. Trzeba jednak przyznać, iż mało mamy takich bibliotek szkolnych, które w większym stopniu mogą uczestniczyć w realizacji programów nauczania, np. poprzez organizowania lekcji przedmiotowych w swych lokalach, w oparciu o posiadane zasoby i informatorium, przekształcając się w projektowane już od laty Szkolne Centra Dydaktyczne.

Dlaczego to jest ważne? Z badań Biblioteki Narodowej wiemy, że choć jedną książkę w roku czyta tylko 40% Polaków (pozostali nie czytają!), a powyżej siedmiu – co pozwala uznać ich za w miarę aktywnych – tylko co piętnasty z nas. Diagnozuje się, że wielu przestaje czytać w momencie zakończenia edukacji szkolnej. Zmuszeni obowiązkiem poznawania lektur korzystali z biblioteki szkolnej, a innych po prostu nie poznali.

Aż prosi się, aby rozważyć poważnie przejście na model zwany skandynawskim, w którym szkoła nie prowadzi biblioteki choć zatrudnia bibliotekarza! Jego zadaniem jest współpraca z właściwą biblioteką publiczną, uczęszczanie z uczniami do niej nie tylko w celu wypożyczenia lektur, ale i na szerzej rozumiane zajęcia edukacyjne i wydarzenia przez nią organizowane. Młodsze dziecko chodzi zatem do lokalnej biblioteki publicznej w czasie zajęć lekcyjnych z bibliotekarzem, po południu z rodzicami, którzy w dziale dla dorosłych tej samej placówki wypożyczają książki dla siebie, a jako uczeń szkoły średniej już samodzielnie. Jak podkreśla się, dzięki temu także po ukończeniu tych etapów nauki, zostaje mu nawyk korzystania z „jego” biblioteki, do której za kilka lat będzie przychodził ze swymi dziećmi.

Ukształtowana od najmłodszych lat praktyka korzystania z biblioteki, szukania w niej odpowiedzi na nurtujące pytania, czytania dla przyjemności, własnego rozwoju, a nie tylko lektur „z przymusu”, ma towarzyszyć nam stale. Pracownicy kolejnych bibliotek, z którymi będzie się stykał, aż do najbardziej naukowych i specjalistycznych, będą już tylko owo zainteresowanie lekturą rozwijać, pomagając przechodzić na wyższe poziomy znajomości specjalistycznych źródeł i narzędzi.

Wspomniane biblioteki publiczne pozostają tymi, z których korzystać możemy bez ograniczeń, bez względu na wiek i wykształcenie, przez całe swe życie, co właśnie dlatego każe im przypisywać podstawowe dla rozwoju – nie tylko czytelniczego – znaczenie. Funkcjonuje ich obecnie w Polsce blisko 7,5 tys., reprezentujących różne typy od dużych wielkomiejskich o rozbudowanych zbiorach i usługach do tych najmniejszych, rozproszonych na terenach wiejskich. Historia każdej z nich, długa – jak chociażby Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu – czy krótsza dużej części z nich, budowana przez lata zasobność zbiorów i ich charakterystyka (w tym zasoby specjalne), administracyjnie przydzielone funkcje, stan budynków, lokali, pozostający w ich dyspozycji budżet, liczba pracowników, środowisko w którym działają itp. pozwalają każdej, przypisane im podstawowe zadania wzbogacać różnorodnymi formami aktywności. Tak więc, tylko osoby niezorientowane mogą stwierdzić, iż nie dzieje się w nich nic i wieje tam przysłowiową nudą. Oczywiściem są i takie, które z różnych przyczyn pozostają gorzej wyposażone, dysponują skromniejszymi lokalami i realizują przede wszystkim podstawowe funkcje wypożyczania i udostępniania na miejscu zasobów tradycyjnych, ale też w coraz większym stopniu elektronicznych. Podstawową jednak cechą współczesnych bibliotek publicznych stała się realizacja hasła „trzeciego miejsca”, a więc skrótowo ujmując, podejmowania się na rzecz lokalnej społeczności (nie tylko aktywnych ich czytelników!) wielu zadań edukacyjnych, oświatowych, kulturalnych. Koncepcję „trzeciego miejsca” przedstawił Ray Olenburg w 1989 roku odnosząc je do przestrzeni pozostającej poza dwiema podstawowymi dla każdego człowieka, czyli domem i miejscem pracy. Przestrzeni, w której skupia się życie towarzyskie, ludzie spędzają wolny czas, zyskują poczucie przynależności do określonej społeczności, załatwiają różne sprawy, realizują plany czy po prostu odpoczywają. Oznacza przestrzeń publiczną rozumianą jako miejsce spotkań, komunikowania, aktywności kulturalnej, ale też coraz częściej nabywania nowych umiejętności, permanentnego rozwoju.

Bibliotekarze polscy szybko dostrzegli w tej koncepcji potencjał dla dalszego rozwoju bibliotek. Przygotowania do jej realizacji rozpoczynają się od, co rzadsze, projektowania i budowy nowych lokali, ale przede wszystkim modernizacji dotychczasowych.. Zorganizowano i nadal organizuje się w skali kraju wiele bibliotek, które obok tradycyjnych pomieszczeń bibliotecznych tworzą takie, które wcześniej się z nią nie kojarzyły, i co ważniejsze, które pozwalają na realizację tych nowych wyzwań. Są to zarówno miejsca dla pracy grupowej jak i indywidualnej, centra multimedialne, sale wykładowe lub audytoryjne, księgarnie, galerie wystawowe, kawiarnie czy bufety, miejsca do odpoczynku lub relaksu fizycznego, ogródki czytelnicze z miejscami zabaw dla dzieci.

W bibliotekach skandynawskich odnajdziemy małe warsztaty (np. stolarskie, mechaniczne) dla realizacji zainteresowań hobbystycznych, zaplecze kuchenne dla prowadzenia szkoleń kulinarnych. W zgłaszaniu nowych propozycji nie ma żadnych ograniczeń, poza ograniczeniem wyobraźni bibliotekarzy, ale przede wszystkim użytkowników. Bo to ma być miejsc właśnie dla nich, na ich spotkania, które oni mają wywoływać, kształtować, na funkcjonowanie którego mają aktywnie wpływać.

Oczywiście bibliotekarze nie są tylko tymi, którzy mają otworzyć i zamknąć lokal, , ale też muszą być lepiej niż kiedykolwiek przygotowani do tego, aby być z jednej strony partnerami tych zróżnicowanych grup odbiorców, umieć aranżować spotkania, pod artykułowane potrzeby czytelnicze budować zasób, dostarczać właściwej lektury, z drugiej zaś – pozostawać także tymi, którzy dyskretnie podpowiadają, prowadzą, wskazują ewentualne pola zainteresowań, koordynują działania. To na nich spoczywa duża odpowiedzialność w zakresie organizacji szkoleń, różnego typu kursów, wykładów, spotkań autorskich.

Nie muszę dodawać, że lokale biblioteki dostosowuje się do wymagań osób niepełnosprawnych w szerokim tego słowa znaczeniu, bo mają stać się one miejscem walki z wykluczeniem społecznym; miejscem spotkań wszystkich mieszkańców danej społeczności. Miejscem wolnym od polityki, wszelkiej ideologii, budowy więzi interpersonalnych i tworzenia pewnej wspólnoty, miejscem bezpiecznym, neutralnym, dającym poczucie przynależności i akceptacji, budującym zaufanie i relacje, w którym czytelnik przyjmowany jest nieformalnie i przyjaźnie. Miejscem do którego nie będzie bał się przychodzić, zadawać pytań, przyznawać się do braku konkretnych kompetencji.

Mam głębokie przekonanie, iż wielu z nas wie o tym, zna tak działające placówki i chętnie korzysta z ich bogatej oferty: wystarczy otworzyć strony internetowe bibliotek.

Pojawiają się w związku z tym pytania czy „to” nadal jest biblioteka czy dom kultury? W wielu miejscach mamy już do czynienia z biblioteką i domem kultury w jednym, w wielu są to instytucje działające oddzielenie, ale współpracujące ze sobą. Niestety są i takie, w których instytucje te konkurują, żeby nie powiedzieć zwalczają się wzajemnie. Należy jednak w tym miejscu podkreślić wagę i znaczenie, szczególnie w mniejszych środowiskach lokalnych, współpracy działających w nim instytucji. Z radością czytam w prasie nie tylko bibliotekarskiej, o wspólnych inicjatywach biblioteki publicznej, szkolnej, domu kultury, straży pożarnej, policji, domu pomocy społecznej czy miejscowego księdza proboszcza w organizacji wspólnych działań kulturalno-oświatowych, uroczystości patriotycznych, okolicznościowych festynów. O taki model działania powinniśmy zabiegać, gdyż ono, sprzężone pozytywnie z oddziaływaniem szkoły i domu rodzinnego, pozwala różnorodne ważne zadania społeczne i kulturowe właściwie realizować!

Tym organizatorom, dla których biblioteka publiczna to tylko „obciążenie budżetowe” należałoby zaproponować lekturę czy szkolenie z zakresu wpływu społecznego i ekonomicznego ich działalności dla realizacji celów zrównoważonego rozwoju. Korzyści społeczne już znamy, ale warto podkreślić także wskazywany w literaturze wpływ ekonomiczny funkcjonowania bibliotek. Nie jest on powszechnie uświadamiany, co sprowadza się do debaty tylko kosztach ich prowadzenia. Specjaliści zajmujący się tym zagadnieniem wykazują jednak dobitnie, iż funkcjonowanie biblioteki publicznej na danym terenie generuje również dla społeczności lokalnej wiele korzyści ekonomicznych. Badania wskazują, iż przeszło jedna trzecia społeczeństwa nie byłaby w stanie zapłacić za usługi nieodpłatnie oferowane przez biblioteki, dzięki którym wiele osób zdobyło nowe kompetencje zawodowe, umiejętności pracy z nowoczesnymi technologiami, poszerzyło wiedzę na temat procesu poszukiwania pracy, sposobów zakładania własnych biznesów itp. Skutkuje to redukcją bezrobocia, pozwalając podejmować aktywności zawodowe, których efektem staje się płacenie podatków wpływających do kasy gminy czy miasta. W związku z działaniem biblioteki powstają również nowe miejsca pracy (np. transport lokalny, parking, bar, kawiarnia itp.), generujące także wspomniane przychody.

Wiele bibliotek uczestniczy w realizowanym przez Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich projekcie Analiza Funkcjonowania Bibliotek, prowadząc badania efektywności swego działania i pracując systematycznie nad jej poprawieniem, zdobywają tym samym wiele argumentów również natury ekonomicznej, pokazujących ich rangę i znaczenie lokalne, ale także gotowość do odpowiedzi na sygnalizowane potrzeby społeczne. Wskazane elementy stanowią tylko czubek góry lodowej, ale ten aspekt ekonomiczny obok wcześniej wskazanych natury kulturalnej i wielowymiarowo rozumianej społecznej należy szeroko uwypuklać, aby właściwie ocenić dziś znaczenie tej sieci bibliotek.

Ostatnią grupą bibliotek są biblioteki uczelniane, należące do szerszego zespołu bibliotek naukowych, co pozwala uogólnić, iż opisywana sytuacja dotyczy w zasadzie ich wszystkich. Koncentruję się na tych uczelnianych, ponieważ – odwołując się ponownie do badań Biblioteki Narodowej – one generują najwyższe wskaźniki czytelnictwa. Korzystają z nich nie tylko studenci i pracownicy nauki, ale pokaźne grono osób dokształcających się podyplomowo, pragnących zdobyć nowe umiejętności oraz hobbystów czy ludzi chcących dla własnej przyjemności poszerzyć horyzonty umysłowe.

Dotykamy tu pierwszej, ważnej cechy współczesnych bibliotek uczelnianych, a mianowicie ich uniwersalnej otwartości. Minęły czasy, gdy dostępne były one wyłącznie dla swych uczelnianych społeczności, ewentualnie pozwalając wybranym, aczkolwiek nielicznym innym grupom lub ich indywidualnym przedstawicielom korzystać w ograniczonym zakresie (np. wyłącznie w czytelniach) ze swych zasobów. Do przeszłości należy też czas gdy izolowały one pewne fragmenty swych zasobów (np. zbiorów specjalnych) głęboko w szafach, uzasadniając to wymogami ich ochrony przed zniszczeniem.

Biblioteki szkół wyższych są bez wątpienia tymi, które w końcu wieku poprzedniego i na przełomie kolejnego, dostały ogromną szansę na szybkie dokonanie znaczących przeobrażeń. Wynikało to z boomu na podnoszenie kwalifikacji, w tym uruchomienia wielu form kształcenia odpłatnego, co pośrednio także wpływało na ich kondycję finansową. Uzyskały także dostęp do stosunkowo szerokich źródeł zewnętrznego finansowania. Na potrzeby obsługi tej dużej grupy nowych użytkowników powstało wiele nowoczesnych gmachów, niemało z istniejących zostało gruntownie przeorganizowanych i przede wszystkim doposażonych technicznie, adzięki wspomnianym środkom zewnętrznym weszło szybko na drogę komputeryzacji, co zasadniczo zmieniło ich możliwości działania, otwierając je na nowe zasoby i realizację nieobecnych dotąd zadań. W wielu przypadkach efektem tego stał się odpływ … przychodzących do nich fizycznie czytelników! No, ale po co mają się do lokali bibliotecznych fatygować, jeśli do nowych zasobów sieciowych oferują one dostęp zdalny, a te które posiadają zasoby historyczne, starsze, same dzięki digitalizacji ułatwiają możliwość zdalnego sięgania po nie. Zanim jednak o tym, należy także wskazać nie zawsze widoczne dla przeciętnego odbiorcy wewnętrzne zmiany dokonane w grupie tych bibliotek. Mam na myśli wiele przeobrażeń organizacyjnych, dzięki którym realizacja nowych funkcji i zadań stała się możliwa.

Przeorganizowano struktury bibliotek, zasoby personalne oraz procedury wewnętrzne, co polegało na zredukowaniu części oddziałów (choć powstawały też nowe związane ze wspomnianą informatyzacją) oraz przekwalifikowaniu zespołów pracowniczych. Dzięki nowoczesnym systemom bibliotecznym możliwe stało się w nich ograniczenie pewnych bibliotekarskich zadań i czynności, nawet tak podstawowych, jak np. opracowanie zbiorów, dzięki przejmowaniu opisów z baz krajowych i międzynarodowych.

Organizacja dostępu do zasobów elektronicznych (czasopism i baz danych) pozwoliła za te same środki wydatkowane dotąd na zakup papierowych książek czy czasopism, uzyskać dostęp do znacznie szerszych zasobów. Tak np. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu dająca użytkownikom w 2000 roku dostęp do niespełna 4 tys. tytułów czasopism drukowanych, dziesięć lat później umożliwiała już korzystanie zdalne z przeszło 50 tys. tytułów. W kolejnych latach czasopism tradycyjnych (papierowych) ubywało na rzecz zwiększania dostępów do tych drugich, przy utrzymaniu wydatków na ten cel na względnie stałym poziomie. Późnej poszerzono ofertę o dostęp do e-booków i innych zasobów elektronicznych. Te działania na rzecz ograniczania prac czysto bibliotecznych, wewnętrznych, stworzyły możliwość przesunięcia pracowników do nowych zadań, związanych na przykład ze świadczeniem usług wynikających ze zdalnej obsługi czytelników, koniecznymi nowymi formami ich szkolenia, poprzez digitalizację zbiorów specjalnych, czasopism i druków głównie XIX wieku, do współtworzenia Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej, zbudowania pierwszego w Polsce repozytorium instytucjonalnego AMUR gromadzącego, przechowującego i udostępniającego dorobek naukowy pracowników uczelni, do zaplanowania i zorganizowania usługi PRESSto, czyli podjęcia się świadczenia – tradycyjnie nie związanych z biblioteką – usług wydawniczych, dzięki którym periodyki uczelniane publikowane są w światowym otwartym dostępie oraz innych prac na rzecz własnej uczelni i upowszechniania dorobku jej pracowników.

Dziś przeszliśmy na jeszcze wyższy pułap uczestnicząc wspólnie z innymi bibliotekami poznańskimi w projekcie Mirabilium Collectio. Jego realizacja stała się możliwa dzięki posiadanym możliwościom technicznym i środkom unijnym. Celem projektu jest digitalizacja cennych kolekcji bibliotecznych i ich szerokie upowszechnienie. Jak określa prof. Rafał Wójcik, stanowi to przejście od zwykłego skanowania realizowanego już od kilkunastu lat w bibliotekach poznańskich, do ich udziału w ekosystemach wiedzy, rozumianych jako zintegrowane środowisko ludzi, zasobów, technologii i relacji, które wspólnie umożliwiają tworzenie, porządkowanie, reinterpretowanie i ponowne wykorzystywanie wiedzy. Istotą ekosystemu jest dynamika – wiedza nie jest tu zamknięta w jednym systemie, lecz krąży pomiędzy różnymi aktorami*.

W ogromnym uproszczeniu biblioteki stają się nie tylko dostawcami plików, lecz aktywnymi uczestnikami obiegu wiedzy, znaczeń i interpretacji, przestając być końcowym punktem dostępu, a stając się węzłem w sieci wiedzy. Biblioteka nie kontroluje każdego użycia i interpretacji udostępnianych przez siebie danych. Zamiast tego tworzy warunki, w których nowa wiedza może powstawać poza nią – i wracać do obiegu w postaci kolejnych danych, analiz i narracji, co stanowi jedną z najważniejszych cech ekosystemu: współtworzenia wiedzy. Tego typu działań, pokazujących przeobrażenia dokonujące się we współczesnych polskich bibliotekach uczelnianych, pozwalających im nie tylko na globalne udostępnienie swych zasobów, ale szersze uczestnictwo w procesach naukowych, edukacyjnych i dydaktycznych można byłoby przytoczyć więcej.

Biblioteki i ich pracownicy stają się autentycznymi partnerami badaczy. Ta praca nad ułatwieniem powszechnego dostępu do własnych zasobów oraz aktywne wchodzenie w interakcje z użytkownikami, dogłębne rozpoznawanie ich potrzeb, szukanie odpowiedzi na stawiane przez nich pytania, pozwala pracownikom bibliotek stawać się także tymi, którzy wskazują na istniejące w zasobach wiedzy, kierunkach badań luki. Kilkanaście już lat temu dwóch bibliotekarzy brytyjskich opublikowało bibliografię książek nie napisanych. Ta z pozoru śmieszna rzecz przestaje być takową, gdy zrozumiemy, iż przez te sfingowane tytuły wskazywali właśnie zakresy badań, konkretne tematy które powinny zostać podjęte, a ich wyniki przedstawione szeroki grupom odbiorców, którzy dotąd w literaturze i zasobach bibliotecznych nie znaleźli odpowiedzi na nurtujące ich pytania.

Warto dodać, że może nie w tak szerokim zakresie, ale i inne biblioteki próbują i mogą włączyć się w realizację podobnych procesów. Myślę tu o bibliotekach publicznych jak również specjalistycznych (np. klasztornych, archiwów), w zasobach których znajdować się mogą materiały warte odkrycia i szerokiego upowszechnienia, takie jak często niskonakładowe czasopisma i gazety regionalne, sprawozdania instytucji, kroniki lokalne czy wspominania lub pamiętniki ludzi aktywnie działających w lokalnej społeczności. Przykład ten pokazuje także łamanie starego schematu oddzielnego ujmowania różnych typów czy sieci bibliotecznych, na rzecz nowego systemu: możliwości i konieczności wręcz ich współdziałania i łącznego ich ujmowania w realizacjach wielu zadań. Znowu odwołam się do przykładu Skandynawii, gdzie w pewnych ośrodkach powołano koordynatorów odpowiedzialnych za organizowanie współdziałania różnych typów bibliotek, dysponujących zróżnicowanymi zasobami i świadczących specjalistyczne usługi dla jak najlepszego zaspokojenia potrzeb potencjalnych ich użytkowników. To cecha bibliotek współczesnych, którą należy podkreślić.

Wracając do bibliotek naukowych koniecznie należy dodać, że i one chcąc w pewien sposób rekompensować sobie utratę czytelników fizycznie w ich progi wstępujących, podejmują się wielu zadań z zakresu medializacji nauki, działań kulturotwórczych, nawiązując tym po części do sposobów pracy bibliotek publicznych. Wiele bibliotek naukowych tworzy także w swych bibliotekach przestrzenie charakterystyczne dla wspominanego „trzeciego miejsca” organizując w nich dziesiątki wystaw, konferencji, wykładów, pokazów, spotkań autorskich, opierając się – choć nie wyłącznie – na tych zbiorach i usługach, które są dla niej charakterystyczne.

Mam świadomość, że powyższe rozważania szkicowały tylko pewien obraz, dotykając wybranych aspektów głównego tematu. Zamykając je możemy ponownie zapytać jakie są, albo mają być te biblioteki współczesne, jaką zasadniczą misję realizować? nNa witrażu Biblioteki Uniwersyteckiej nad wejściem głównym, widnieje napis umieszczony tam przeszło sto lat temu: Bibliotheca caput omnium, czyli Biblioteka głową wszystkiego. Świadomość takiego stanu rzeczy ma przyświecać nie tylko bibliotekarzom zachęcając ich do coraz lepszej, rozumniejsze pracy, a ma przyświecać wszystkim organizatorom zadań edukacyjnych, kulturalnych, naukowych.

Czy biblioteka pozostanie tradycyjną, z katalogami kartkowymi i zasobem drukowanym czy będzie na wskroś nowoczesna, wirtualna pozostając tylko organizatorem dostępu do zasobów elektronicznych, musi być czynnym elementem procesu rozwoju społecznego, począwszy od szkolnych kończąc na naukowych, adekwatnie do potrzeb użytkowników organizując swój własny zasób, dostęp do niego, proponowane usługi, podejmując szeroką współpracę z innymi typami bibliotek. Nie na darmo mówi się przecież o sieci bibliotek i ta sieć musi objąć wszystkich. I wszyscy powinni przez poszczególne jej ogniwa przechodzić w sposób naturalny, bez przeszkód i barier, czerpiąc z niej pełnymi garściami dla swego rozwoju indywidualnego, który wykorzystywany w codziennym działaniu skutkować będzie powszechnym rozwojem społecznym.

*Bardzo dziękuję prof. R. Wójcikowi za udostępnienie mi preprintu artykułu „Od skanowania do ekosystemów wiedzy. Jak światowe biblioteki rozwijają platformy cyfrowe dla zbiorów specjalnych.

 

 

dr hab. Artur Jazdon

Autor jest wykładowcą akademickim, bibliotekarzem i badaczem historii ruchu wydawniczego Wielkopolski,. Przez wiele lat był dyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

dziewięć + 2 =