Przednówek był wyjątkowo trudnym okresem dla mieszkańców wsi. Chłód wciąż dawał się we znaki, dni pozostawały krótkie, a zapasy żywności szybko malały, podczas gdy nowe plony jeszcze się nie pojawiły. Wszystko to sprawiało, że nadejścia wiosny wyczekiwano z wielkim utęsknieniem. Ludzie wierzyli, że poprzez określone czynności i rytuały mogą realnie oddziaływać na przyrodę, zyskując w ten sposób sprawczą moc. Wiosenne symbole nie tylko zwiastowały zmiany, ale także miały chronić i przynosić szczęście. Opowiada o nich Agnieszka Słowińska – etnografka z działu Etnografii Pomorza, Muzeum Narodowe w Szczecinie.
Katarzyna Kamyczek: Żegnajmy Marzannę i witamy wiosnę!
Agnieszka Słowińska: Marzanna to słomiana kukła uosabiająca zimę, ale też chorobę, śmierć i inne nieszczęścia, które mogą dotknąć człowieka. Z wierzeń słowiańskich wywodzi się zwyczaj jej topienia lub palenia. Dawniej wierzono, że wraz z unicestwieniem Marzanny symbolicznie kończy się zima a z nią różne bolączki ludzi. Współcześnie topienie Marzanny traktowane jest przede wszystkim jako zabawa dzieci i odbywa się 21 marca, czyli w pierwszy dzień kalendarzowej wiosny.
Chrześcijańską interpretacją obrzędu jest palenie Judasza, którego przedstawia kukła odziana w łachmany. Po wielkoczwartkowej liturgii Judasz jest symbolicznie sądzony i wieszany na kościelnej wieży. W następny dzień – w Wielki Piątek, kukła jest strącana, kopana, rozrywana na kawałki i ostatecznie, podobnie jak Marzanna, palona i topiona. Do dziś zwyczaj palenia Judasza przetrwał jedynie w niektórych miejscowościach Polski Południowej.
Wczesną wiosną kwitną wierzby, a ich kwiaty są niezwykłe!
W kulturze ludowej drzewa miały duże znaczenie – symbolizowały życie, siły witalne i długowieczność, a niektórym z nich przypisywano ponadnaturalne właściwości. Wierzba – drzewo które do dziś mocno kojarzymy z wiejskim krajobrazem, jest tego przykładem. Jej niezwykłość polega na szybkim wzroście oraz zdolności do wypuszczania nowych pędów, nawet ze ściętego pieńka. Jest także jednym z pierwszych drzew budzących się do życia po zimie. Pojawienie się na niej kwiatostanów, zwanych baziami lub kotkami, zwiastuje rychłe nadejście wiosny. Ludzie z radością obserwowali to zjawisko – było dla nich sygnałem, że zima odchodzi, a wraz z nadejściem wiosny poprawi się ich byt: ziemia się odrodzi, wyda nowy plon, a głód przestanie doskwierać.
Gałązki wierzby stanowiły podstawę tradycyjnych wielkanocnych palm. Baziom z nich pochodzących przypisywano magiczne właściwości – wierzono, np. że ich połknięcie uchroni od bólu gardła.
Cała nadzieja w wiośnie.
Do dziś cieszymy się na widok pierwszych kwiatów czy powracających bocianów. Ludzie od zawsze uważali obecność tych ptaków za dobry omen. Bocian w kulturze ludowej był uważany za symbol nowego początku, szczęścia, był też kojarzony z rodzicielstwem i opiekuńczością. Założenie przez bociana, na terenie gospodarstwa gniazda, miało zapewniać jego mieszkańcom szczęście i pomyślność. Dawniej bocianów wypatrywano szczególnie 25 marca, w święto Zwiastowania Pańskiego. Ludowa nazwa święta – Matki Boskiej Roztwornej pochodzi od słowa roztwierać, czyli otwierać. Matka Boska – patronka kiełkującej roślinności – otwiera ziemię, która ma wydać nowe plony. Dawniej nieobecność bocianów w jej święto uznawano za złą wróżbę.
Jakie symbole wiosny najczęściej pojawiają się w kulturze ludowej?
Symbolem wiosny jest zielona gałązka. W obrzędowości wiosennej pojawiają się obok niej też: jajko, woda i ogień.
Kojarzy się z Jezusem wjeżdżającym do Jerozolimy. Jaka jest symbolika palmy?
Palma wywodzi się z przedchrześcijańskiego kultu zielonej gałązki, będącej symbolem odrodzenia, płodności i życia. Kościół dawnym obrzędom nadał nowe znaczenie, łącząc palmę z triumfalnym wjazdem Chrystusa do Jerozolimy. Na pamiątkę tego wydarzenia tydzień przed Wielkanocą obchodzona jest Niedziela Palmowa, zwana też Kwietną lub Wierzbnią.
Tradycyjne palmy wielkanocne to niewielkie wiązanki, wykonane z gałązek wierzby i innych zielonych roślin. Ludzie do robienia palm wykorzystywali rośliny, które były łatwo dostępne, czyli rosły na pobliskich polach, łąkach, w lasach, sadach. Gałązki te musiały spełniać tylko jeden warunek – należeć do roślin, które szybko zaczynają zielenić się po zimie. Oprócz wierzby przykładem takiej rośliny jest leszczyna, którą w kulturze ludowej wiąże się z płodnością i początkiem nowego cyklu wegetacyjnego. W palmy wplatano też gałązki roślin zielonych przez cały rok, np. sosny czy cisu. Obecność w palmie gałązek, które posiadają kolce, możemy interpretować jako nawiązanie do korony cierniowej Chrystusa.
Wierzenia ludowe przypisywały poświęconym palmom magiczną moc.
Wierzono, że zapewniają urodzaj i chronią dom przed ogniem i piorunami. Wykorzystywano je także w lecznictwie, okadzano nimi chorych, dodawano do ziarna siewnego i sadzonek ziemniaków. Warto wspomnieć o zwyczaju z Opolszczyzny, który w 2022 roku został wpisany na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Polega on na tworzeniu z palm niewielkich krzyżyków, które w Wielki Piątek umieszcza się na polach lub nad drzwiami domów.
Inna formą zielonej gałązki w obrzędach wiosennych jest gaik.
Gaik jest małym drzewkiem iglastym bądź jego gałązką. Przystrajano go kolorowymi wstążkami, kwiatami, skorupami jajek, czasem też wieszano na nim dzwoneczki. Jego zielony kolor symbolizuje odrodzenie przyrody, a kolorowe ozdoby podkreślają to, jak żywa i radosna jest wiosna.
Po wsi z gaikiem chodziły panny. Odwiedzały domy, śpiewały pieśni gaikowe i składały mieszkańcom życzenia dostatku oraz Bożego błogosławieństwa. W zamian otrzymywały smakołyki lub drobne datki pieniężne. Zwyczaj chodzenia z gaikiem ma charakter świecki.
A drzewko emausowe?
Drzewko emausowe to wykonana z drewna tradycyjna i zarazem charakterystyczna zabawka sprzedawana podczas odpustu emaus. Odbywa się on w niektórych miasta w Wielkanocny Poniedziałek, najbardziej znany jest emaus krakowski.
Jak sama nazwa wskazuje, zabawka ma formę drzewka. Na jego szczycie umieszczony jest ptaszek. Z drzewkiem emausowym wiąże się bogata symbolika – ptaszka można interpretować, zgodnie z przedchrześcijańskimi wierzeniami, jako duszę zmarłego przodka powracającą na ziemię czy łączyć z odradzającą się na wiosnę przyrodą – na wiosnę ptaki wracają po zimowej nieobecności, zakładają gniazda i czekają na pisklęta.
Jest jeszcze rzeżucha i bukszpan, bez których niektórzy nie wyobrażają sobie wiosennej atmosfery.
Tak, i rzeżucha i bukszpan są roślinami, które pojawiają się w naszych domach w czasie wielkanocnym. Wysiana na talerzykach lub w skorupkach jajek rzeżucha – na wielkanocnym stole, bukszpan – jako przybranie święconki. Dzisiaj traktowane są jako element dekoracyjny (rzeżucha jest też rośliną spożywczą), dawniej posiadały również znaczenie symboliczne. Rzeżucha miała mieć moc oczyszczającą, a wiecznie zielony bukszpan uznawany był za symbol nieśmiertelności i wieczności.
Wspomniałaś też o pojawiającym się w obrzędach ogniu.
W kulturze ludowej ogień postrzegano ambiwalentnie. Z jednej strony dawał poczucie bezpieczeństwa i ciepło, rozjaśniał mrok, z drugiej miał niszczycielską moc i mógł nieść ze sobą śmierć i zniszczenie. Jego obecność w obrzędach wiązała się z tym, że pozwalał unicestwić to co stare i przejść do tego, co nowe.
Ogień, podobnie jak woda, święcony jest w Wielką Sobotę. Przed kościołem rozpala się ognisko z głogu lub tarniny, od którego ksiądz zapala paschał – świecę, symbol zmartwychwstałego Chrystusa. Dawniej istniał zwyczaj zabierania z ogniska przed kościołem nadpalonych gałązek, wierząc, że mają one moc poświęconego ognia.
Palm i skorupek pisanek do kompostu nie można wrzucić?
Nie, palmy i skorupki pisanek są poświęcone, więc nie można traktować ich jak zwykłych odpadów. Jeśli chcemy się ich pozbyć, to należy je spalić.
Jakie zapomniane zwyczaje wielkanocne warto przypomnieć?
Na Kujawach i Pomorzu istniał, dziś już prawie całkowicie zapomniany zwyczaj – pogrzeb żuru i śledzia. W zależności od miejsca, mógł przybierać nieco odmienną formę. Polegał on na wyniesieniu z domu i wylaniu żuru, lub w innym wariancie: na tłuczeniu garnków wypełnionych popiołem i nieczystościami o okna i drzwi domów oraz na zakopaniu, lub powieszeniu na drzewie śledzia. Pogrzeb żuru i śledzia odbywał się w Wielki Piątek. Symbolicznie żegnano nim podstawowe postne potrawy, zapowiadając nadchodzące święta i suto zastawione wielkanocne stoły.
Co jest dla Ciebie prywatnie symbolem wiosennego szczęścia?
Pisanka. Cieszy oczy kolorami, wzorami a samodzielne ozdabianie jajek daje dużo radości, satysfakcji i jest relaksujące. Malowanie pisanek to dla mnie wyjątkowy moment – spotykam się wtedy z koleżankami, pijemy herbatę i zajadamy się ciastem. Dzisiaj pisanki kojarzą nam się przede wszystkim z wielkanocnymi ozdobami. Warto jednak wspomnieć o tym, jak ważną rolę jajko pełniło dawniej. W wierzeniach pogan symbolizowało Słońce, dzięki któremu przyroda ożywa po zimie. Przypisywano mu ponadnaturalne moce i wykorzystywano w różnych obrzędach. W procesie chrystianizacji Kościół, nie mogąc poradzić sobie z wykorzenieniem dawnych zwyczajów włączył jajko do symboliki wielkanocnej. Stało się to jednak dopiero w XII wieku. Poświęcone, a wcześniej ozdobione jajka – pisanki w polskiej kulturze ludowej długo występowały w obrzędach wegetacyjnych i hodowlanych, wykorzystywane były w tradycyjnym lecznictwie i magii, pełniły też funkcję społeczną i ludyczną.
Malowanie pisanek to piękna tradycja, dawniej przekazywana z pokolenia na pokolenie. Rozmawiamy dzisiaj dużo o przyrodzie, więc dobrze powiedzieć, że kiedyś pisanki ozdabiano wykorzystując do tego naturalne barwniki, które przyrządzano z roślin i owoców czy kory niektórych drzew. Dzisiaj również możemy, zamiast wybierać fabryczne farbki, sięgnąć do tego co daje nam natura i łatwo wykonać wywary, które zabarwią jajka na różne kolory. Czerwony możemy uzyskać poprzez moczenie jajek w barwniku zrobionym z łusek cebuli, zielony – ze zbóż ozimych siana czy pokrzywy, żółty kolor nada skorupkom wywar ze słomy, kory jabłoni lub brzozy. Można nawet otrzymać kolor czarny wykorzystując do tego sok z owoców czarnego bzu.
A co z pająkami… Pełniły nie tylko funkcję dekoracyjną, ale miały przynosić domownikom dobrobyt, pomyślność.
Pająki to wieszane pod sufitem ozdoby związane z obrzędowością bożonarodzeniową, które z czasem zaczęły pojawiać się w chałupach także na Wielkanoc. Znane były w całej Polsce. Wykonywano je ze słomy, grochu, fasoli, piórek, włóczki – tego co akurat było „pod ręką”. W późniejszym czasie zaczęto dekorować je ozdobami z bibuły i kolorowego papieru. Te wielkanocne bywały ozdabiane też wydmuszkami. Pająki mogły mieć różne rozmiary i przybierać różne kształty – od prostych form aż po rozbudowane, efektowne konstrukcje, swoim wyglądem przypominające żyrandole. Wśród etnografów nie ma zgody, co do pochodzenia i znaczenia pająków. Możliwe, że jest ono związane z materiałem, z którego zostały wykonane – słomą i że ich zaistnienie wiąże się z magią agrarną. Współcześnie pająki są popularnym tematem warsztatów muzealnych.
