Rosnąca wśród turystów świadomość środowiskowa sprawia, że sposób, w jaki podróżujemy, coraz częściej staje się przedmiotem świadomego wyboru. Przy rezerwacji hotelu, planowaniu wyjazdu z biurem podróży, czy wyborze atrakcji turystycznej znaczenie mają już nie tylko cena, lokalizacja i jakość usług. Coraz częściej pojawiają się również pytania o zużycie energii i wody, gospodarkę odpadami, emisje, sposób prowadzenia zakupów, relacje z lokalną społecznością, czy wpływ działalności turystycznej na przyrodę.
Na te oczekiwania odpowiada sama branża. Hotele, touroperatorzy, restauracje i inne podmioty rynku turystycznego coraz częściej deklarują wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju, a jednym ze sposobów potwierdzania takich działań są certyfikaty i systemy zarządzania środowiskowego. Ich znaczenie nie jest jednak jednoznaczne. Na rynku funkcjonuje wiele oznaczeń środowiskowych, które różnią się zakresem, wymaganiami, sposobem oceny oraz poziomem niezależnej weryfikacji. Dla turysty oznacza to konieczność sprawdzenia, co faktycznie potwierdza „zielone” logo certyfikatu umieszczone na stronie hotelu.
Dlaczego powstały certyfikaty środowiskowe?
Rozwój certyfikacji środowiskowej jest związany z szerszą zmianą sposobu myślenia o wpływie przedsiębiorstw na środowisko. Początkowo działania ekologiczne w wielu organizacjach miały charakter punktowy. Przedsiębiorstwo mogło inwestować w energooszczędne oświetlenie, ograniczać zużycie plastiku, czy wprowadzać segregację odpadów, ale poszczególne działania nie zawsze były częścią spójnego systemu zarządzania. Wraz z rozwojem polityki środowiskowej oraz koncepcji zrównoważonego rozwoju zaczęto tworzyć bardziej sformalizowane systemy, które pozwalały nie tylko deklarować określone działania, lecz także mierzyć ich efekty, poddawać je kontroli i systematycznie poprawiać wyniki.
W Europie ważnym etapem tego procesu było powstanie systemu EMAS, czyli Eco-Management and Audit Scheme. Jest to dobrowolny system zarządzania środowiskowego ustanowiony przez Unię Europejską, którego celem jest pomoc organizacjom w identyfikowaniu ich wpływu na środowisko, zarządzaniu nim, raportowaniu wyników i ciągłym doskonaleniu. EMAS rozwija się od 1993 roku, a od 1999 roku mogą z niego korzystać organizacje ze wszystkich sektorów, w tym turystyki. W turystyce rozwijały się równolegle systemy odnoszące się bezpośrednio do charakterystyki usług turystycznych. Powstawały oznakowania ekologiczne dla hoteli i innych obiektów noclegowych, systemy oceny touroperatorów oraz standardy dotyczące całych destynacji. Wspólnym założeniem było odejście od prostego komunikatu „jesteśmy ekologiczni” na rzecz określenia konkretnych wymagań, których spełnienie można sprawdzić. Z czasem certyfikacja stała się, więc nie tylko narzędziem ochrony środowiska, lecz także elementem zarządzania przedsiębiorstwem i komunikacji z rynkiem.
Zakres i znaczenie certyfikatów środowiskowych
W dyskusji o środowiskowym wymiarze turystyki szczególnie ważne jest rozróżnienie kilku pojęć. Certyfikat, oznakowanie środowiskowe, logo, standard oraz system zarządzania środowiskowego nie są synonimami i pełnią różne funkcje. Certyfikacja oznacza zasadniczo formalny proces oceny zgodności działalności organizacji z określonymi wymaganiami. Oznakowanie środowiskowe ma natomiast ułatwić użytkownikowi rozpoznanie produktów lub usług spełniających określone kryteria środowiskowe, a logo stanowi graficzny znak identyfikujący dane oznakowanie, program lub system. Standard określa wymagania, które powinny zostać spełnione, natomiast system zarządzania środowiskowego tworzy ramy organizacyjne pozwalające przedsiębiorstwu systematycznie identyfikować i ograniczać oddziaływania na środowisko, wyznaczać cele, monitorować wyniki oraz podejmować działania korygujące i doskonalące.
Zakres certyfikacji zależy od konkretnego systemu. W przypadku obiektu noclegowego ocena może obejmować między innymi zużycie energii i wody, źródła energii, gospodarkę odpadami, wykorzystanie środków chemicznych, ograniczanie produktów jednorazowych, sposób dokonywania zakupów, transport czy gospodarowanie żywnością. W bardziej kompleksowych systemach analizowany jest również sposób zarządzania organizacją. Pojawiają się wówczas kwestie odpowiedzialności pracowników, zgodności z prawem środowiskowym, polityki zakupowej, relacji z dostawcami, współpracy z lokalną społecznością oraz sposobu komunikowania wyników środowiskowych.
EMAS – system zarządzania środowiskowego i weryfikacji
EMAS zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ dobrze pokazuje różnicę pomiędzy deklaracją środowiskową a systemowym podejściem do zarządzania wpływem organizacji na środowisko. W sektorze turystycznym EMAS może być stosowany między innymi przez obiekty noclegowe, touroperatorów, organizatorów wydarzeń, przedsiębiorstwa transportowe, czy podmioty działające w obszarze gastronomii i usług. Proces wdrażania EMAS rozpoczyna się od przeglądu środowiskowego, podczas którego organizacja identyfikuje i ocenia najważniejsze aspekty swojej działalności związane z oddziaływaniem na środowisko. Hotel może analizować między innymi zużycie energii i wody, wytwarzanie odpadów, stosowane środki chemiczne, transport, gospodarkę żywnościową, czy emisje. Na podstawie wyników przeglądu organizacja określa politykę środowiskową, wyznacza cele oraz przygotowuje program działań. Kolejnym etapem jest wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego. Proces ten obejmuje między innymi przypisanie odpowiedzialności, opracowanie odpowiednich procedur, zaangażowanie pracowników oraz wprowadzenie systematycznego monitorowania wyników środowiskowych.
Następnie organizacja przeprowadza audyt wewnętrzny, który pozwala ocenić funkcjonowanie systemu i sprawdzić, czy przyjęte rozwiązania są skutecznie realizowane. Istotnym elementem EMAS jest przygotowanie deklaracji środowiskowej zawierającej informacje o działalności organizacji, jej oddziaływaniu na środowisko oraz osiąganych wynikach. Deklaracja podlega weryfikacji przez niezależnego weryfikatora środowiskowego. Po pomyślnym zakończeniu procesu organizacja może zostać wpisana do rejestru EMAS prowadzonego przez właściwy organ. Rejestr umożliwia publiczne sprawdzenie, które organizacje i lokalizacje posiadają rejestrację, a deklaracje środowiskowe pozwalają zapoznać się z przedstawianymi przez nie wynikami. EMAS zakłada przy tym ciągłe doskonalenie efektów środowiskowych. Rejestracja nie stanowi, więc jednorazowego potwierdzenia, że organizacja jest „ekologiczna”, lecz wiąże się z obowiązkiem systematycznego monitorowania wyników, ich weryfikowania oraz aktualizowania informacji dotyczących wpływu organizacji na środowisko.
Green Key i EU Ecolabel – dwa systemy oceny działań środowiskowych
W hotelarstwie jednym z bardziej rozpoznawalnych systemów jest Green Key, program certyfikacji prowadzony przez Foundation for Environmental Education. Obejmuje on między innymi hotele, hostele, kempingi, mniejsze obiekty noclegowe, centra konferencyjne, restauracje oraz atrakcje turystyczne. Kryteria dotyczą zarówno wyników środowiskowych, jak i elementów odpowiedzialnego funkcjonowania obiektu. Green Key dobrze pokazuje, jak może wyglądać formalny proces certyfikacji. Przedsiębiorstwo składa dokumentację, przedstawia dowody spełnienia kryteriów, a następnie przechodzi audyt na miejscu. Wyniki są analizowane przez niezależny podmiot, który podejmuje decyzję certyfikacyjną. Po uzyskaniu certyfikatu obiekt nadal musi utrzymywać zgodność z wymaganiami, a certyfikacja jest odnawiana. Od października 2026 roku Green Key wprowadza nowy cykl kryteriów na lata 2026–2031, przy czym dla nowych wnioskodawców przewidziano proces obejmujący dokumentację, audyt na miejscu, decyzję certyfikacyjną, bieżące monitorowanie zgodności i odnowienie certyfikatu.
W sektorze turystycznym funkcjonuje również EU Ecolabel, czyli oficjalne oznakowanie środowiskowe Unii Europejskiej. Kryteria dla tej grupy usług odnoszą się między innymi do zużycia energii i wody, gospodarowania odpadami, ograniczania marnowania żywności, emisji związanych z transportem oraz zarządzania środowiskowego. Wymagania mają prowadzić do ograniczania negatywnego wpływu usług zakwaterowania na środowisko, między innymi poprzez zmniejszenie zużycia energii i wody, ilości wytwarzanych odpadów oraz emisji.
Jak wygląda proces certyfikacji w praktyce?
Z perspektywy przedsiębiorstwa certyfikacja nie powinna zaczynać się od wyboru logo, które następnie zostanie umieszczone na stronie internetowej. Właściwy proces rozpoczyna się od analizy własnej działalności. Hotel, który chce uzyskać certyfikat, musi najpierw wiedzieć, jaki jest jego rzeczywisty wpływ środowiskowy. Konieczne może być zebranie danych dotyczących zużycia energii i wody, ilości generowanych odpadów, wykorzystania środków chemicznych, zakupów, transportu czy gospodarki żywnością. Dopiero na tej podstawie można określić obszary wymagające poprawy. Następnie przedsiębiorstwo wdraża wymagane rozwiązania. Może to oznaczać modernizację infrastruktury, zmianę procedur zakupowych, ograniczenie zużycia wody, wprowadzenie systemu segregacji odpadów, zmianę sposobu zarządzania żywnością czy opracowanie procedur dotyczących współpracy z dostawcami.
Równie istotne jest zaangażowanie pracowników, ponieważ system środowiskowy nie będzie skuteczny, jeśli pozostanie wyłącznie zadaniem jednej osoby odpowiedzialnej za certyfikację. Kiedy organizacja jest gotowa, przedstawia dokumentację i przechodzi proces oceny. W zależności od systemu może obejmować on analizę dokumentów, audyt na miejscu, rozmowy z pracownikami, sprawdzenie danych oraz ocenę zgodności z poszczególnymi kryteriami. Jeżeli zostaną wykryte niezgodności, przedsiębiorstwo może otrzymać czas na ich usunięcie i przedstawienie dodatkowych dowodów. Dopiero po pozytywnej ocenie następuje decyzja o przyznaniu certyfikatu. Systemy certyfikacji mogą przewidywać ponowny audyt w celu weryfikacji, czy organizacja nadal spełnia określone kryteria.
Istotne elementy certyfikacji środowiskowej
W procesie certyfikacji istotną kwestią są kryteria. Im bardziej konkretne i mierzalne wymagania, tym większa możliwość oceny, co rzeczywiście zostało osiągnięte. Informacja, że hotel „dba o środowisko”, ma niewielką wartość poznawczą. Znacznie więcej mówi informacja o konkretnych wymaganiach dotyczących zużycia energii, wody, odpadów, zakupów, czy emisji. Należy także zweryfikować zakres danej certyfikacji, ponieważ może ona obejmować nie tylko zagadnienia środowiskowe, lecz także kwestie społeczne i związane z zarządzaniem, takie jak prawa pracownicze, czy relacje z lokalną społecznością. Kolejnym ważnym elementem jest niezależna weryfikacja. Jeżeli przedsiębiorstwo samo deklaruje, że spełnia określone wymagania, mamy do czynienia przede wszystkim z deklaracją. Jeżeli natomiast dokumentacja i sposób funkcjonowania obiektu są sprawdzane przez niezależnego audytora lub weryfikatora, wiarygodność takiej informacji jest zdecydowanie większa. Należy także pamiętać, że zrównoważone zarządzanie nie jest stanem osiąganym raz na zawsze. Obiekt może zmienić właściciela, sposób zarządzania, dostawców, czy infrastrukturę.
W komunikacji środowiskowej pojawia się również ryzyko nadużyć związanych z wykorzystywaniem certyfikacji i przedstawienie jej w sposób sugerujący szerszy zakres potwierdzonych działań środowiskowych niż wynika z rzeczywistych kryteriów, co może prowadzić do greenwashingu. Natomiast wiarygodna komunikacja środowiskowa nie ogranicza się tylko do umieszczenia „ekologicznego” logo. Przedsiębiorstwo powinno wskazać, jaki system został wdrożony, kto przeprowadził ocenę, jakie obszary obejmowała certyfikacja oraz jakie rezultaty udało się osiągnąć. Szczególnie wartościowe są konkretne dane. Jeżeli hotel informuje nie tylko o posiadaniu certyfikatu, ale również przedstawia, jak w określonym czasie zmieniało się zużycie energii i wody oraz ilość wytwarzanych odpadów, konsument otrzymuje znacznie bardziej użyteczny obraz rzeczywistych efektów podejmowanych działań środowiskowych. W przypadku EMAS transparentność jest wręcz jednym z podstawowych elementów systemu. Organizacja publikuje deklarację środowiskową zawierającą informacje o swojej działalności środowiskowej, a dane są niezależnie weryfikowane.
Znaczenie certyfikacji środowiskowej w branży turystycznej
Największą wartością certyfikacji może być proces prowadzący do jej uzyskania. Organizacja musi uporządkować dane, określić odpowiedzialność, zidentyfikować problemy i zacząć mierzyć efekty swoich działań. W praktyce może to prowadzić zarówno do poprawy wyników środowiskowych, jak i do bardziej efektywnego wykorzystania zasobów. Komisja Europejska wskazuje, że EMAS może pomagać organizacjom w zwiększaniu efektywności wykorzystania zasobów, ograniczaniu wpływu na środowisko, poprawie zgodności z prawem oraz optymalizacji procesów wewnętrznych. Certyfikacja może mieć również znaczenie rynkowe. Dla części klientów stanowi dodatkowy sygnał wiarygodności. Dla konsumenta certyfikacja powinna być przede wszystkim wiarygodnym źródłem informacji o sposobie funkcjonowania przedsiębiorstwa.
Turysta nie jest w stanie samodzielnie sprawdzić, ile energii zużywa hotel, jak zarządza odpadami, czy monitoruje zużycie wody oraz jakie standardy stosuje wobec dostawców. System certyfikacji pozwala częściowo uporządkować te informacje, ponieważ określa konkretne kryteria oceny i wskazuje obszary, które zostały poddane weryfikacji. W przypadku systemów posiadających publiczne rejestry można dodatkowo zweryfikować, czy dany obiekt rzeczywiście figuruje w bazie. W przypadku obiektów współpracujących z dużymi touroperatorami lub partnerami biznesowymi może być także elementem wymagań dotyczących dostawców.
Materiały Komisji Europejskiej dotyczące EMAS wskazują między innymi na możliwość wykorzystania systemu w relacjach z touroperatorami, a także na potencjalne korzyści w zakresie lojalności klientów i reputacji przedsiębiorstwa. Nie należy jednak zakładać, że każdy certyfikat automatycznie zwiększy przychody. Efekt biznesowy zależy od rynku, grupy klientów, rodzaju obiektu oraz sposobu wykorzystania certyfikacji w strategii przedsiębiorstwa.
Certyfikat środowiskowy jako potwierdzenie rzeczywistych działań przedsiębiorstwa turystycznego
Najważniejsza zmiana w myśleniu o certyfikacji polega na odejściu od przekonania, że uzyskanie certyfikatu jest końcem procesu. Dobrze zaprojektowany system certyfikacji pozwala przedsiębiorstwu zobaczyć własną działalność jako zbiór procesów, które można mierzyć, analizować i stopniowo poprawiać. Hotel zaczyna monitorować zużycie energii, następnie poszukuje sposobów jego ograniczenia, analizuje gospodarkę wodną, a później inwestuje w rozwiązania zwiększające efektywność, przygląda się zakupom i stopniowo zmienia strukturę dostawców oraz włącza pracowników i gości w proces zmiany.
W takim ujęciu certyfikat jest przede wszystkim mechanizmem porządkującym i weryfikującym działania, co jest szczególnie ważne w turystyce, ponieważ wpływ środowiskowy tej branży jest rozproszony. Obejmuje nie tylko sam pobyt w hotelu, ale również transport, żywność, zużycie zasobów, odpady, infrastrukturę, presję na lokalne ekosystemy oraz relacje z mieszkańcami odwiedzanych miejsc. Kompleksowe systemy, takie jak EMAS, pozwalają organizacji spojrzeć na część tych zależności w sposób systemowy. Dla przedsiębiorstwa certyfikacja może oznaczać uporządkowanie procesów, lepszą kontrolę nad zużyciem zasobów, ograniczenie kosztów, poprawę zgodności z wymaganiami środowiskowymi oraz większą wiarygodność w relacjach z klientami i partnerami.
Dla turysty może być natomiast jednym z bardziej użytecznych źródeł informacji podczas wyboru usługi. Uzyskanie certyfikatu nie oznacza jednak, że organizacja ograniczyła swój negatywny wpływ na środowisko we wszystkich obszarach działalności. Warto, więc traktować certyfikat nie tylko jako „zielony” stempel jakości, lecz przede wszystkim jako element szerszego systemu zarządzania odpowiedzialnością środowiskową.
Fot. tytułowa: Elizeu Dias | unsplash.com
